جغرافیای آذربایجان(آموزشی -پژوهشی)

متشکل از دو ایل بزرگ «ایل‌سون و «ارسباران» با طوایف و تیره‌های مختلف و ۹ طایفه مستقل در دوره ییلاقی و ۲ ایل (ارسباران و ایل سون )، هفت طایفه مستقل در دوره قشلاقی تشکیل یافته اند که درون کوچ بوده ولی هر ساله در فصل ییلاق این استان، پذیرای عشایر مهمان استانهای اردبیل و زنجان و آذربایجان غربی می باشد. بیش از ۲۹۰ آبادی قشلاقی زندگی می‌کنند جامعه عشایری استان به لحاظ جمعیت ۵/۲ درصد از جمعیت استان را شامل می شود. جمعیت آنها در دوره قشلاقی بیش از ۴۴ هزار نفر و در دوره ییلاقی بیش از ۷۱ هزار نفر است که حدود ۵/۱ میلیون راس دام را در مراتع سرسبز استان نگهداری و به روش زندگی کوچ‌رو به تولید محصولات دامی مشغول هستند.

ارسـباران – قره داغ منطقه مهم جغرافیائی در آذربایجان شرقی 
از شمال، شـمال غربی و شمال شرقی به رودخانه ارس، از غرب به شهرستانهای مرند و جلفا و از جنوب به شهرستان های هریس و تبریز و از شرق و جنوب شرقی به استان اردبیل محدود می شود. وسعت آن حدود ۹ هزار کیلومتر مربع بوده و جنگلهای غنی ارسباران نیز در این منطقه واقع است.

ایل ارسباران – قره داغ دارای ریشه قومی و تاریخی مشترکی با ایل ائلسون( شاه سون ) بوده و تا دوره قاجار دارای نظام ایلی مشترک بودند.

ییلاق وقشلاق دو ایل سون و ارسباران

امروزه به آن تعداد از طوایف که در قسمت غرب دشت مغان(دره رود ) استقرار داشته و ییلاقات (منطقه تابستانی) آنها عمدتاً در ارتفاعات اطراف مشگین شهر ، اردبیل و قسمتی از سراب واقع است را متعلق به ایل ائلسون می دانند. منطقه زمستانی (قشلاقی) ایل ارسباران را نیز جنوب دشت مغان و اطراف رود قره سو و کنار رود ارس در منطقه خدا افرین تشکیل می دهد.

آداب ورسوم 

کوچ نشینان ارسباران همانند شاهسون ها از طایفه، تیره، کویک، اوبه و خانواد تشکیل شده است. جشن ها و آیین های این ایل شباهت بسیار زیادی به مراسم ها و آیین های ایل شاهسون دارد. به طور کلی شیوه معیشت، لباس ها، موسیقی، جشن ها و آداب و رسوم خاص عشایر آذربایجان شرقی سبب شده بازدید از زندگی عشایر شاهسون و ارسباران درآذربایجان شرقی یکی از مهم ترین و جذاب ترین برنامه های گردشگران این خطه به شمار آید.
 زن در خانواده عشایری
زنان در خانواده های عشایری نقش بسیار مهم و برجسته ای در صحنه زندگی ایفا می کنند. به گونه ای که به جرات می توان گفت ستون مهم زندگی سخت و پر مشکل این خانواده ها زنان هستند. نقش پایاپای زنان در پرورش و نگهداری گوسفندان و دامهای دیگر، تهیه و تولید محصولات متنوع دامی – که کاری زنانه است – شرکت فعال در کارهای کشاورزی، ساخت صنایع زیبای دستی در کنار ایفای نقش همسری و مادری آنان را به تکیه گاه محکم و استواری برای خانواده مبدل ساخته است.

 محصولات عشایر استان آذربایجان شرقی
عشایر استان آذربایجان شرقی سالانه ۱۱ هزار تن گوشت قرمز،۲۳ هزار تن شیر و ۱۶۰۰ تن پشم در سال است و هم چنین سالانه ۱۲ هزار و ۵۰۰ متر مربع ورنی و ۹ هزار متر مربع قالی توسط عشایر استان بافته می شود عشایر استان از حدود یک میلیون هکتار مراتع بهره مند شده و حدود ۱ میلیون و پانصد هزار رأس دام کوچک و بزرگ را در اختیار دارند و ۲۲ درصد پروتئین حیوانی استان توسط عشایر تأمین می شود.

از دیگر محصولات عشایری استان :
ورنی توسط عشایر ایل ائل سون وبه خصوص ارسباران که در مناطق ارسباران، گرما دوز، دشت مغان استان آذربایجان شرقی و اردبیل سکونت دارند تولید می شود. بافت ورنی عمدتاً در قشلاقات توسط زنان و دختران عشایر در اوقات فراغت انجام می پذیرد.

انواع ورنی :
ورنی پشمی : دراین ورنی همه گرهها حاشیه و متن کف از پشم خالص است و چله (تار) آن از پنبه تاب داده شده تشکیل یافته است . ورنی ابریشم : دراین ورنی همه گرهها از ابریشم خالص است و چله ( تار ) آن از پنبه با تاب پکنواخت و مناسب تشکیل یافته است. ورنی پشمی ابریشمی ( کف ابریشم ) : دراین ورنی همانگونه که از عنوانش مشخص است برخی گرهها از ابریشم وبرخی دیگر از پشم وچله (تار) آن از پنبه با تاب یکنواخت ومناسب تشکیل یافته است .

نقش ها و طرحهای ورنی: نقوشی که بر روی ورنی نقش می بندد نشانگر محیط زیست وانعکاس آن در اذهان زنان و دختران عشایر است که این نقش ونگار منعکس شده بر روی ورنی ها نمود از ذهن زلال و توانا و استعدادهای بالقوه فکری این با فندگان ناشی می شود. نقوش به کار رفته از اشکال حیوانات اهلی و وحشی منطقه تأثیر پذیرفته و نقش عمده حیوانات عبارت است از گوزن، آهو، گرگ، بوقلمون، مرغ، خروس، سگ گله، گربه، مار، عقاب، گوسفند، ببر، شتر، شیر، روباه، شغال و سایر چرندگان و پرندگان محلی که به صورت هندسی ساده بر روی تولیداتشان بافته می شوند۲٫

 تندیر دیبی 
تندیر دیبی نوعی دستباف عشایری است که ظرافت گلیم و جاجیم است، در زمستان ها و به هنگام استراحت و در قطعات کوچک بافته می شود، این دستبافته در حین نان پختن در کنار تنور مورد استفاده قرار می گیرد.

کئچه ( نمد )
بهترین و مرسومترین زیرانداز کف آلاچیق و پوشش خارجی آن است، از بهترین پشم گوسفند تهیه می شود، کئچه مزایای زیادی نسبت به گلیم و زیلو دارد، از پشم دام ها به آسانی و در کمترین مدت تولید می شود، در زمین های نمناک و مرطوب مفید است، در تهیه ی جل اسب و جهاز شتر و پوشش خارجی آلاچیق به کار می رود، بسیار سبک و قابل حمل و نقل است، بر روی نمد اقسام گلدوزی که حاصل هنر و ذوق زنان است انجام می گیرد.

هیبه ( ساک و کیسه پشتی ) 
این صنعت دستی شبیه خورجین اما از آن کوچکتر است، لوازم ضروری کوچک را در آن جای داده و هنگام سفر روی دوش می اندازد، پوشش خارجی هیبه دستباف بوده و دارای نقش و نگار و رنگ های جالبی است.

فرمش ( مفرش )
این دستبافته به شکل مکعب مستطیل بوده، سطوح آن قبلاً بافته شده، سپس به هم دوخته
می شود، مفرش برای نگهداری رختخواب و وسایل خواب و لوازم ضروری استفاده می شود، در هنگام کوچ وسیله بسیار مناسبی برای قرار دادن و حمل و نقل وسایل مختلف می باشد.

 مسند ( گلیم چه )
مسند، گلیمچه ای است در اندازه ۸۰×۱۵۰ سانتی متر که بسیار محکم و ریز باف بوده و بیشتر جنبه ی خود مصرفی و تزئینی دارد،از مرغوبترین مسندها بهترین ”مخده “ و ” پشتی “ ساخته می شود.

 خالچا ( قالیچه ) و جوال 
خالچا بافت قالیچه از اصیل ترین هنر عشایر است، قالیچه ها در قطعات کوچک و قابل حمل با قرار دادن از نقش ها و طرح ها ی متنوع و اشکال هندسی در آن بافته می شود و جوال کیسه ی بزرگی از جنس گلیم است که برای حمل موادی چون آرد ، علوفه ، کنجاله ، کاوه و … به کار می رود. معمولاً فاقد نقش است. جوال ابتدا مانند گلیم بافته می شود و سپس مانند کیسه سه طرف آن دوخته می شود. سر جوال را برای آن که محکم باشد ، چند لا تا کرده ، می دوزند .

 خورجین ( جوال کوچک ) و اجاق قیراغی ( اجاق کناری )
خورجین برای حمل اشیاء و وسایل ضروری تهیه می شود. نقوش جالبی در این بافته به کار
می رود و در جریان کوچ از آن استفاده می نمایند . اگر دو طرف خورجین را از هم جدا کنند، در واقع دو جوال بوجود می آید.

اجاق قیراغی شبیه گلیم و جاجیم به شکل مکعب مستطیل بافته و دوخته می شود در کنار اجاق مورد استفاده و در حمل و نقل لوازم عشایری به عنوان صندوق استفاده می شود( در شهرها برای رویه ی کاناپه و مبل مورد استفاده قرار می گیرد). از دیگر صنایع دستی عشایر قره داغ می توان به دوز تورباسی ( نمکدان ) اشاره داشت.

جذابیت عشایر

به طور کلی شیوه معیشت، لباس ها، موسیقی، جشن ها و آداب و رسوم خاص عشایر اردبیل و آذربایجان شرقی سبب شده بازدید از زندگی عشایر شاهسون و ارسباران در این مناطق یکی از مهم ترین و جذاب ترین برنامه های گردشگران این خطه به شمار آید.