جغرافیای آذربایجان(آموزشی -پژوهشی)

مقدمه:
امروزه علی رغم ایجاد تغییرات عمیق فرهنگی در شیوه های زندگی ، بسیاری از افراد در رویارویی با مسائل
زندگی فاقد توانایی های لازم و اساسی اند.و همین امر آنان را در مواجهه با مسائل و مشکلات زندگی روزمره و
مقتضیات ان آسیب پذیر نموده است.در دهه 09 میلادی جنبش " آموزش برای همه" که در سال 0009 در جامتین )
jamtin ( آغاز شد عمدتا بر دسترسی به آموزش،) علیرغم اهداف دست نیافتنیش( تاکید داشت . بعد از یک دهه
فعالیت نتایج نشان داد که میزان بر خورداری از آموزش برای همه ی افراد کافی نیست . در اساسنامه فعالیت داکار
( Dakar ( که در سال 0999 تصویب شد و آموزش و پرورش ایران نیز یکی از امضا کنندگان این اساسنامه بود ،
ضرورت اجرای یک "آموزش کیفی" در یک چشم انداز وسیع از آموزش تایید شد. ششمین هدف اساسنامه داکار
تاکید می کرد: بهبود تمام جنبه های یک آموزش کیفی ، به طوری که همگان از مزیت ان و نیز از نتایج مشخص و
قابل اندازه گیری آن به خصوص در زمینه های " سواد آموزی " " آموزش ریاضی" " آموزش مهارت های اساسی
زندگی " برخوردار شوند. از این روست که صاحب نظران تعلیم و تربیت بر ضرورت آموزش قانون مداری ،
مهارتهای زندگی، عدالت اجتماعی تاکید کردند
ضرورت آموزش مهارت هاي زندگي
امروزه علیرغم پیشرفت های علمی بشر و تاثیرات آن در شیوه ی زندگی ، هنوز بسیاری از افراد فاقد توانایی و
مهارت های لازم و اساسی هستند و همین امر آنان را در مواجهه با مسایل و مشکلات زندگی روزمره آسیب پذیر
نموده است.
پيچيدگي عوامل و شاخص هاي مؤ ثر در توسعه به حدي است كه كارشناسان در تعيين الگوي مشخص براي
بررسي توسعه در يك جامعه عاجزند، از اين رو با تلفيق عوامل گوناگوني چون آموزش، اقتصاد، بهداشت و... به
مفهوم گسترده و واحدي موسوم به توسعه پايدار رسيده اند. در اين بين، تا ثير و نقش شاخص هاي آموزشي در
توسعه پايدار بسيار مهم و اساسي است. به همين دليل وقتي از توسعه اطلاعاتي سخن به ميان مي آيد، دامنه
گسترده اي از فرآيندهاي پيچيده آموزشي به شاهراه ذهن راه مي يابد.
وقتي سخن از توسعه اطلاعاتي به ميان مي آيد، جايگاه و نقش تا ثيرگذار اطلاعات در روند حركتي جامعه
براي بهبود سيستم هاي توليد تا توزيع اطلاعات به خوبي احساس خواهد شد. مهم تر اينكه گام اساسي در راه
توسعه مناسب و به روز اطلاعاتي در يك جامعه دانش مدار، هماهنگي و نيازسنجي دقيق براي تعيين اولويت ها و
كمبودهاي مورد نياز در ساختار جامعه دانش محور است.
متخصصان و صاحبنظران با توجه به نقش کلی آموزش به عنوان عامل موثر در پیشگیری از بروز مشکلات
اجتماعی و نحوه برخورد به موقع و موثر با آن معتقدند " اموزش مهارت های زندگی " با هدف تقویت مهارت های
مقابله ای و افزایش توانایی های روانی اجتماعی ، نقش بسیار تعیین کننده ای در پیشگیری از بروز مشکلات ، –
مواجهه و مقابله با آنها و در نهایت " بهبود کیفیت زندگی انسانها" به دنبال خواهد داشت.
روش هاي آموزش مهارت هاي زندگي
تجارب كشورهاي مختلف نشان مي دهد كه بهترين سن براي آموزش بين 6 تا 66 سالگي است، به طوري كه
آموزش جهاني مهارت هاي زندگي، قبل از دوران دبستان شروع مي شود و به تدريج كامل تر مي شود و سعي مي
شود به گونه اي برنامه ريزي شود كه با شرايط فرهنگي و اجتماعي هر جامعه هماهنگ باشد.
امروزه برنامه آموزش مهارت هاي زندگي در نظام آموزشي كشور در حالي از پوسته كهنه و قديمي روش هاي
معمول آموزش سربرمي آورد كه يكي از معدود برنامه هاي مداخله اي پيشگيري اوليه است و براي كسب اين
مهارت ها، مدرسه مهم ترين محل است. مهارت هاي زندگي مربوط به نحوه عمل و رفتار است و از اين رو بايد به
طور عملي آموخته شوند. اين آموزش ها را مي توان به روش هاي يادگيري فعال در برنامه هاي آموزشي يا از طريق
نمايش مهارت هاي زندگي در محيط مدرسه به دانش آموختگان آموخت
در متون ومنابع مختلف تعابیر متفاوتی از مهارت های زندگی آمده است در این بخش به برخی از آنها اشاره می شود
.0 مجموعه ی توانایی هایی که فرد را قادر می سازد تا در طول زندگی در جهت ارتباط باا خادا و رسایدن باه
کمال و ارتقاء سازگاری با خود ، دیگران و محیط گام بر دارد. به نحوی که منجر به بهبودی کیفیات زنادگی
او شود
.2 مهارتهای زندگی ، توانایی های روانی،اجتماعی برای رفتار انطباقی و موثر هستند که افراد را قادر می سازند تا باه
طور موثرتری با مقتضیات و چالشهای زندگی روزمره مقابله کنند.
.3 مستقیم ترین روش افزایش توانایی های روانی اجتماعی افراد، است. » آموزش مهارت های زندگی «
.4 اصطلاح مهارت های زندگی در معانی مختلفی به کار رفته است، مانند:
6. مهارت های مربوط به امرار معاش
)چگونه فردی مشغول کار شود، شغل خود را حفظ نماید و ارتقاء یابد(
2. مهارت های مراقبت از خود
)مصرف غذاهای سالم، درست مسواک زدن، رعایت بهداشت و...(
3. مهارت های مقابله ی منطقی با موقعیت های پرخطر زندگی
)مانند توانایی نه گفتن در مقابل فشار جمع جهت استفاده از مواد مخدر و...(
.5 تصمیم گیری اجتماعی و رشد مهارت های « موریس.ای.الیاس از دانشگاه راجرز آمریکا و مؤلف کتاب
چنین می گوید: » زندگی
مهارت های زندگی یعنی ایجاد روابط بین فردی مناسب و مؤثر، انجام مسئولیت های اجتماعی، انجام «
تصمیم گیری های صحیح، حل تعارض ها و کشمکش ها بدون توسل به اعمالی که به خود و یا دیگران
.» صدمه می زند
.6 >بالدو< و >فرنيس< از صاحبنظران جامعه شناسي در سال هاي پس و پيش 6991 ، مهارت هاي زندگي را
شامل پرورش تفكر انتقادي تحليل احتمالات، كنترل رفتار، كسب دانش و مهارت هاي بيشتر، ايجاد
ارتباطات دوجانبه و رضايت بخش و اصلاح محيط فيزيكي و اجتماعي خود مي دانند
.7 مجموعه ای از توانایی ها که زمینه سازگاری و رفتار مثبت و مفید را فراهم می آورد. این توانایی ها، فرد
را قادر می سازد مسوولیت های نقش اجتماعی خود را بپذیرد و بدون لطمه زدن به خود و دیگران با
خواسته ها، انتظارات و مشکلات روزانه بویژه در روابط بین فردی به شکل موثری روبرو شود
انواع مهارت های زندگی
یکی از موثر ترین راه های شناخت هر پدیده ای دسته بندی و طبقه بندی علمی آن است . و برای دستیابی به چنین
امری ابتدا می بایست هر آنچه را که در ذیل آن مقوله می گنجد ، مطرح نمود و سپس بر مبنایی معین این دسته
بندی را مشخص نمود .
در مقوله مهارت های زندگی نیز می توان این مجموعه را مطرح کرد:
.0 مهارت های اخلاقی
.0 مهارت های عملی یا فیزیکی
.3 مهارت های ذهنی
.4 مهارت های اجتماعی} مهارت قاطعیت) شامل رد قاطعانه، بیان قاطعانه، در خواست قاطعانه( و مهارت حل مساله{
.5 مهارت های فردی
.6 مهارت های عاطفی
.7 مهارت های ارتباطی
.8 مهارت های رفتاری
.0 مهارت های شناختی
.09 .......
هر یک از این انواع ذکر شده می تواند دارای مصادیقی باشد .که بیان آنها قطعا سوالات و شبهاتی را در ذهن
شنونده بوجود خواهد آورد و گاه می تواند مورد نقد قرار گیرد مثلا مهارت های رفتاری، اخلاقی و اجتماعی
دارای مرز های بسیار نزدیکی به یکدیگرند
برای روشن شدن موضوع به این مهارت ها توجه کنید:
.0 مهارت تهذیب نفس
.0 رعایت اصول اخلاقی
.3 انجام تکالیف دینی
.4 رفتار های مبتنی بر هنجار های اجتماعی
.5 کمک به همنوعان
.6 رفتار با والدین
.7 جامعه پذیری
.8 فرهنگ پذیری
.0 قانون پذیری
.09 روابط جمعی
.00 دوست یابی
.00 شهامت
.03 شجاعت
.04 انتخاب شغل
.05 راستگویی
.06 ...
به نظر می رسد نمی توان به سادگی این مهارت ها را از یکدیگر تفکیک و طبقه بندی نمود
مهارت ها از جنبه تخصصی:
مهارت ها را می توان به لحاظ سطح تخصصی به سه دسته تقسیم نمود :
.0 مهارت های عمومی= جامعه + آموزش های عمومی
.0 مهارت های نیمه تخصصی = جامعه + آموزش های دوره متوسطه
.3 مهارت های تخصصی = جامعه + آموزش های دانشگاهی.
به لحاظ مدت زمان اثر گذاری می توان مهارت ها را به سه دسته زیر تقسیم نمود:
.0 مهارت هایی که در کوتاه مدت به دست می آیند
.0 مهارت هایی که در میان مدت به دست می ایند
.3 مهارت هایی که در بلند مدت به دست می ایند
از جنبه های اقتصادی:
.0 مهارت های درآمد زا
.0 مهارت های غیر در آمد زا
.3 مهارت های هزینه بر
.4 مهارت های کم هزینه
به لحاظ فنی:
.0 مهارت های ساده
.0 مهارت های نیمه پیچیده
.3 مهارت های پیچیده
به لحاظ آموختن
.0 مهارت های خود آموز
.0 مهارت های دگر آموز
.3 مهارت های توامان
از جنبه تعداد آموزندگان
.0 مهارت های فردی
.0 مهارت های جمعی
در برخی از منابع معتبر انواع مهارت ها را 09 مهارت عنوان نموده اند و برای آنها اجزایی قایل شده اند
مهارتهای زندگی شامل ده مهارت اصلی و اساسی هستند که غالبا بصورت جفت جفت طبقاه بنادی مای شاوند ، زیارا باین هار
جفت ارتباط طبیعی وجود داشته و در حقیقت به منزله دو روی سکه هستند . و این مهارتها عبارتند از:
خودآگاهی / همدلی ·
ارتباط / روابط بین فردی ·
تصمیم گیری / حل مساله ·
تفکر خلاق / تفکر انتقادی ·
مقابله با هیجانات / مقابله با استرس ·
مهارت های ده گانه
خودآگاهی
خودآگااهی ، تواناایی شاناخت و آگااهی از خصوصایات ، نقااط ضاعف و قادرت ، خواساته هاا ، تارس و انزجاار اسات. رشاد
خودآگاهی به فرد کمک می کند تا دریابد تحت استرس قرار دارد یا نه و ایان معماولا پایش شارط ضاروری رواباط اجتمااعی و
روابط بین فردی مؤثر و همدلانه است.
همدلی
همدلی یعنی اینکه فرد بتواند زندگی دیگران را حتی زمانی که در آن شرایط قرار ندارد درک کند. همدلی به فارد کماک مای
کند تا بتوانند انسانهای دیگر را حتی وقتی با آنها متفاوت است بپذیرد و باه آنهاا احاترام گاذارد. همادلی رواباط اجتمااعی را
بهبود می بخشد و به ایجار رفتارهای حمایت کننده و پذیرنده ، نسبت به انسان های دیگر منجر می شود.
ارتباط مؤثر
این توانایی به فرد کمک می کند تا بتواند کلامی و غیر کلامی و مناسب با فرهنگ ، جامعه و موقعیت، خود را بیان کناد بادین
معنی که فارد بتوانادنظرها ، عقایاد ، خواساته هاا ، نیازهاا و هیجاان هاای خاود را اباراز و باه هنگاام نیااز بتواناد از دیگاران
درخواست کمک و راهنمایی نماید. مهارت تقاضای کمک و راهنمایی از دیگران ، در مواقع ضروری، از عوامل مهم یاک رابطاه
سالم است.
روابط بین فردی
این توانایی به ایجاد روابط بین فردی مثبت و مؤثر فرد با انسانهای دیگار کماک مای کناد. یکای از ایان ماوارد ، تواناایی ایجااد
روابط دوستانه است.که در سلامت روانی و اجتمااعی ، رواباط گارم خاانوادگی ، باه عناوان یاک منباع مهام رواباط اجتمااعی
ناسالم نقش بسیار مهمی دارد.
تصمیم گیری
این توانایی به فرد کمک می کند تا به نحو مؤثرتری در ماورد مساائل تصامیم گیاری نمایاد. اگار کودکاان و نوجواناان بتوانناد
فعالانه در مورد اعمالشان تصامیم گیاری کنناد ، جواناب مختلاف انتخااب را بررسای و پیاماد هار انتخااب را ارزیاابی کنناد ،
مسلما در سطوح بالاتر بهداشت روانی قرار خواهند گرفت.
حل مسأله
این توانایی فرد را قادر می سازد تا به طور مؤثرتری مسائل زندگی را حل نماید . مسائل مهم زندگی چنانچه حل نشده باقی
بمانند ، استرس روانی ایجاد می کنند که به فشار جسمی منجر می شود.
تفکر خلاق
این نوع تفکر هم به مسأله و هم به تصمیم گیری های مناسب کمک می کند . با اساتفاده از ایان ناوع تفکار ، راه حلهاای مختلاف
مسأله و پیامدهای هر یک از آنها بررسی می شوند . این مهارت ، فرد را قاادر مای ساازد تاا مساائل را از ورای تجاارب مساتقیم
خود را دریابد و حتی زمانی که مشکلی وجود ندارد و تصمیم گیری خاصی مطرح نیست ، با ساازگاری و انعطااف بیشاتر باه
زندگی روزمره بپردازد.
تفکر انتقادی
تفکر انتقادی ، توانایی تحلیل اطلاعات و تجارب است . آموزش این مهارت ها ، نوجواناان را قاادر مای ساازد تاا در برخاورد باا
ارزش ها ، فشار گروه و رسانه های گروهی مقاومت کنند و از آسیب های ناشی از آن در امان بمانند.
توانایی حل مسأله
این توانایی فرد را قادر می سازد تا هیجان ها را در خود و دیگران تشخیص دهد ، نحوه تأثیر هیجان ها بر رفتاار را بداناد و
بتواند واکنش مناسبی به هیجان های مختلف نشان دهد . اگر با حالات هیجانی ، مثل غم و خشم یا اضطراب درسات برخاورد
نشود این هیجان تأثیر منفی بر سلامت جسمی و روانی خواهد گذاشات و بارای سالامت پیامادهای منفای باه دنباال خواهناد
داشت.
توانایی مقابله با استرس
این توانایی شامل شناخت استرس های مختلف زندگی و تأثیر آنها بر فرد است . شناسایی مناابع اساترس و نحاوه تاأثیر آن بار
انسان ، فرد را قادر می سازد تا با اعمال و موضع گیری های خود فشار و استرس را کاهش دهد.
اجزای مهارتهای ده گانه زندگی
خودآگاهی
آگاهی از نقاط قوت ·
آگاهی از نقاط ضعف ·
تصویر خود واقع بینانه ·
آگاهی از حقوق و مسئولیت ها ·
توضیح ارزشها ·
انگیزش برای شناخت ·
مهارتهای ارتباطی
ارتباط کلامی و غیرکلامی موثر ·
ابراز وجود ·
مذاکره ·
امتناع ·
غلبه بر خجالت ·
گوش دادن ·
همدلی
علاقه داشتن به دیگران ·
تحمل افراد مختلف ·
رفتار بین فردی همراه با پرخاشگری کمتر ·
دوست داشتنی تر شدن )دوستیابی( ·
احترام قائل شدن برای دیگران ·
مهارتهای بین فردی
همکاری و مشارکت ·
اعتماد به گروه ·
تشخیص مرزهای بین فردی مناسب ·
دوستیابی ·
شروع و خاتمه ارتباطات ·
مهارتهای حل مسأله
تشخیص مشکلات علل و ارزیابی دقیق ·
درخواست کمک ·
مصالحه )برای حل تعارض( ·
آشنایی با مراکزی برای حل مشکلات ·
تشخیص راه حل های مشترک برای جامعه ·
مهارتهای تفکر خلاق
تفکر مثبت ·
یادگیری فعال ) جستجوی اطلاعات جدید ( ·
ابراز خود ·
تشخیص حق انتخاب های دیگر ) برای تصمیم گیری ( ·
تشخیص راه حل های جدید برای مشکلات ·
مهارتهای مقابله با هیجانات
شناخت هیجان های خود و دیگران ·
ارتباط هیجان ها با احساسات ، تفکر و رفتار ·
مقابله با ناکامی ، خشم ، بی حوصلگی ، ترس و اضطراب ·
مقابله با هیجان های شدید دیگران ·
مهارتهای تصمیم گیری
تصمیم گیری فعالانه بر مبنای آگاهی از حقایق کارهایی که می توان انجام داد که انتخاب را تحت تأثیر قرار دهد. ·
تصمیم گیری بر مبنای ارزیابی دقیق موقعیت ها ·
تعیین اهداف واقع بینانه ·
برنامه ریزی و پذیرش مسئولیت اعمال خود ·
آمادگی برای تغییر دادن تصمیم ها برای انطباق با موقعیت های جدید ·
مهارتهای تفکر انتقادی
ادراک تأثیرات اجتماعی و فرهنگی بر ارزشها ، نگرشها و رفتار ·
آگاهی از نابرابری ، پیشداوری ها و بی عدالتی ها ·
واقف شدن به این مسئله که دیگران همیشه درست نمی گویند ·
آگاهی از نقش یک شهروند مسئول ·
مهارتهای مقابله با استرس
مقابله با موقعیتهایی که قابل تغییر نیستند ·
استراتژی های مقابله ای برای موقعیت های دشوار ) فقدان ، طرد ، انتقاد( ·
مقابله با مشکلات بدون توسل به سوء مصرف مواد ·
آرام ماندن در شرایط فشار ·
تنظیم وقت ·
و یا همان مهارت های دهگانه را به شکل دیگری اشاره نموده اند:
مهارت های اصلی )ده گانه(:
6. توانایی تصمیم گیری
2. توانایی حل مسئله
3. توانایی تفکر خلاق
4. توانایی تفکر نقادانه
5. توانایی رابطه مؤثر
6. توانایی برقراری روابط بین فردی سازگارانه
7. توانایی آگاهی از خود
1. توانایی همدلی با دیگران
9. توانایی مقابله با هیجان ها
61 . توانایی مقابله با استرس ها
چنانچه می بینید همه این مصادیق مهارت های زندگی هستند و می توان از جنبه های دیگر نیز این طبقه بندی را ادامه
داد.حال سوال اساسی این است
آموزش جغرافیا به کدام یک از این مهارت های می تواند کمک کند ؟ یا به عبارت دیگر نقش آموزش جغرافیا در توسعه
مهارت های زندگی چیست؟
برای پاسخ دادن به این سوال شاید بد نباشد یک بار دیگر به یکی از تعارف مهارت های زندگی مراجعه کنیم.
" مجموعه ی توانایی هایی که فرد را قادر می سازد تا در طول زندگی در جهت ارتباط با خدا و رسیدن به کمال و
ارتقاء سازگاری با خود ، دیگران و محیط گام بر دارد. به نحوی که منجر به بهبودی کیفیت زندگی او شود"
و نگاهی به تعریف علم جغرافیا:
بررسی روابط متقابل انسان و محیط به منظور بهینه سازی زندگی انسان
آیا بین این دو مقوله وجه اشتراکی وجود دارد؟از همین وجه اشتراک می توان برای برقراری ارتباط بین جغرافیا
و مهرات های زندگی استفاده نمود
چگونه؟
جغرافیا با توجه به ماهیتش و امکاناتی که فراهم می کند از جمله بین رشته ای بودن و نگاه کل نگر به پدیده ها
می تواند در آموختن و توسعه برخی از انواع مهارت های اشاره شده فوق یاری رسان باشد
مهارت های شناختی ) فراهم کردن زمینه های شناخت محیط طبیعی وانسانی و افزایش دانش شهروندی(
مهارت های تخصصی) مهارت های جهت یابی ، نقشه خوانی ، سنجش از دور، و....(
مهارت های عمومی ) مهارت های تعلق خاطر داشتن به مواهب خدادادی،رفتار عاقلانه با محیط زیست ،مهارت تفکر
در خلقت جهان هستی، مهارت مثبت اندیشی در حوزه های مشترک انسان و محیط و...(
برای رسیدن به ادله ای قابل قبول باید به این موضوعات بیندیشیم
.6 نقش برنامه درسی جغرافیا در تقویت یا تضعیف مهارت های زندگی
.2 نقش معلم جغرافیا در تقویت یا تضعیف مهارت های زندگی
.3 نقش دبیرخانه جغرافیا در تقویت یا تضعیف مهارت های زندگی
فعالیت : سهم هر یک از فصول برنامه درسی جغرافیا در دوره متوسطه را در تکمیل و تقویت مهارت های
زندگی مشخص نمایید.
منابع:
.6 چهار چوب برنامه ارتقاء آداب و مهارت های زندگی دفتر برنامه ریزی و تالیف کتب درسی 6311 سید رضا رضوی – –
.2 اصول حاکم بر برنامه درسی مهارت های زندگی دفتر برنامه ریزی و تالیف کتب درسی غیر قابل استناد - -
.3 اجلاس جهانی آموزش و پرورش داکار سنگال 26 تا 21 آوریل 2111 چهار چوب عمل داکار دفتر همکاری های علمی بین المللی – – -
.4 منابع مختلف اینترنتی